Yapay zeka çağında insani değerleri koruma rehberi
Yapay zekanın hayatın her alanına nüfuz ettiği günümüzde, teknolojik ilerleme ile insani yetilerin korunması arasındaki denge kritik bir meseleye dönüştü. İstanbul'da düzenlenen LİBERİST 26 Kültür ve Sanat Zirvesi'nin bilim panelinde uzmanlar, dijital çağda insan kalabilmenin yollarını masaya yatırdı.
2019 yılında kitap kulübü olarak kurulan ve 2023'te 38 kadın kurucu üyenin girişimiyle dernekleşen Liber Kültür Sanat Derneği'nin düzenlediği zirve, 'Yeniden Düşünmek' temasıyla yaklaşık 800 katılımcıyı bir araya getirdi. Askıda Bilet uygulaması kapsamında 300'den fazla üniversite öğrencisinin ücretsiz katıldığı etkinlikte, yapay zekanın insan yaşamına etkileri farklı disiplinlerden uzmanlar tarafından ele alındı.
Bilimsel bulgular zihinsel tembellik riskini doğruluyor
Prof. Dr. Veysi Erkcan Özcan'ın moderatörlüğünde gerçekleşen panelde, Koç Üniversitesi-İş Bankası Yapay Zeka Uygulama ve Araştırma Merkezi Direktörü Prof. Dr. Çiğdem Gündüz Demir ve Doç. Dr. Özlem Beyarslan, yapay zekanın beyin fonksiyonları üzerindeki etkilerini bilimsel verilerle ortaya koydu.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nün ChatGPT kullanımıyla ilgili araştırması dikkat çekici sonuçlar ortaya koyuyor. Araştırmaya göre, yapay zeka destekli kompozisyon yazan öğrencilerin bilişsel süreçlerle ilişkili beyin ağlarında aktivite yüzde 55'e kadar düşüyor. Carnegie Mellon Üniversitesi ile Microsoft'un ortak yürüttüğü çalışma ise daha çarpıcı bir bulguya işaret ediyor: Yalnızca on dakikalık yapay zeka kullanımı bile bağımlılık yaratabilir ve uzun vadede bağımsız performansı zayıflatabilir.
İsviçre'deki SBS Swiss Business School'dan Dr. Michael Gerlich'in araştırması, özellikle genç nesillerin eleştirel düşünme yetilerinin olumsuz etkilendiğini ve 'bilişsel tembellik' olarak adlandırılan bir durumun ortaya çıktığını gösteriyor.
Metabilişsel tembellik yayılıyor
Anadolu Ajansı'nın aktardığı araştırma verilerine göre, yapay zeka araçları problem çözme, hafıza güçlendirme ve yaratıcı düşünme aşamalarını devre dışı bırakabiliyor. Genç kullanıcılar arasında 'metabilişsel tembellik' olarak tanımlanan düşünmeyi yapay zekaya devretme alışkanlığı hızla yaygınlaşıyor.
Nature dergisinde yayımlanan bir araştırma, yapay zekaya aşırı güvenin temel mesleki yetkinliklerde gerilemeye yol açtığını ortaya koyuyor. Yapay zeka destekli sistemleri yoğun kullanan profesyonellerin zamanla kendi karar verme ve problem çözme becerilerini daha az kullanmaya başladığı gözlemleniyor.
Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, yapay zekanın önceki teknolojilerden farklı olarak yalnızca bilgiye erişimi değil, yorumlama, karşılaştırma, yazma, muhakeme etme ve karar verme süreçlerini de doğrudan etkilediğine dikkat çekiyor.
Dört temel ilke öne çıkıyor
Uzmanların değerlendirmeleri ışığında yapay zeka çağında insani değerleri korumanın dört temel ilkesi belirlendi. İlk olarak, zahmetsiz bir yaşamın büyük riskler taşıdığı vurgulanıyor. Zihni kasların ancak dirençle, zorluklarla ve çabayla güçlendiği gerçeği, yapay zekanın sunduğu kolay çözümler karşısında kritik bir sınav veriyor.
İkinci ilke, yapay zekayı itici güç olarak kullanmayı öngörüyor. Teknolojinin düşünce tembelliğine itmesi riskine karşı en büyük önlem, onu iradeyi ve merakı besleyen bir araç olarak konumlandırmak.
Üçüncü olarak, yapay zekayı ne salt rakip ne de kurtarıcı olarak görmek öneriliyor. Uzmanlar, en yüksek verimlilik düzeyinin yapay zekanın gücüyle insanların sezgisel ve felsefi derinliğini harmanlayan bir entegrasyondan geçtiğini belirtiyor. Geleceğin, yapay zekâya sahip olanların değil, onunla kurduğu ilişkinin ahlaki sınırlarını doğru çizebilenlerin elinde şekilleneceği vurgulanıyor.
Son ilke ise niceliğe karşı niteliği savunmayı öngörüyor. Hızın ve verilerin hâkimi yapay zekâya karşı insana düşen görev, hayatın anlamı adına hakikati korumak olarak tanımlanıyor.
Gelecekte insani özü korumak
Panel sonuçlarına göre, yapay zeka ne kadar gelişirse gelişsin, acıyı duyumsayan, etik sınırları çizen ve merhamet gösteren tek özne insan olmaya devam edecek. Geleceğin dünyasında 'Ne düşünüyoruz?' sorusundan sıyrılıp 'Neden böyle düşünüyoruz ve başka türlü düşünmek mümkün mü?' sorusunu canlı tutmanın önemi vurgulanıyor.
Fransız yazar Michel de Montaigne'in ünlü sözünden ilham alan uzmanlar, asıl meselenin ne kadar hızlı gittiğimiz değil, ruhumuzu, ahlaki sınırlarımızı ve insani özümüzü hangi limana taşıdığımız olduğunu hatırlatıyor.
2025 yılında 'Merak' temasıyla ilk kez düzenlenen ve 600 kişinin katıldığı LİBERİST zirvesi, bu yıl katılımcı sayısını artırarak sürdürülebilirliğini kanıtladı. Askıda Bilet projesiyle geçen yıl 94, bu yıl 300'ü aşkın öğrenciye ücretsiz erişim sağlayan etkinlik, kültür ve sanatı toplumun tüm kesimlerine ulaştırma misyonunu sürdürüyor.
